Op deze pagina worden de meest bekende hoogtepunten uit Bergens historie in chronologische volgorde vermeld. Meer informatie is te vinden in de rubriek Wetenswaardigheden en in de lemma’s van de Bergense Kroniek. Foto’s werden grotendeels aangeleverd door Fred Jostmeijer en Piet Mooij. Aanvullingen c.q. correcties graag mailen naar website@hvb-nh.nl

Bergen is een dorp met een lange geschiedenis, meer dan je misschien van een bescheiden dorp zou verwachten.
Aan de Oosterdijk op Zanegeest, op de uiterste rand van de oude strandwal, is deze urn gevonden uit de 2e eeuw na Christus. Het betreft Fries aardewerk van 20 cm hoog, gebruikt om de asresten van een overledene in te bewaren.
Al in de 8ste eeuw wordt Bergen genoemd in stukken van het bisdom Utrecht.

Het dorp krijgt in de 12e eeuw de status van Ambachtsheerlijkheid. In 1428 wordt het een hoge heerlijkheid, wat wil zeggen dat de heer van Bergen straffen mag opleggen tot en met de doodstraf aan toe.
U ziet hiernaast het oude wapen van de heerlijkheid Bergen dat rond 1290 is vastgesteld.

Een bijzonder zware noordwesterstorm, de Sint Elisabethsvloed, veroorzaakte in de nacht van 18 op 19 november 1421 overal langs de kust en in het binnenland overstromingen, waardoor onder meer het oude dorp Petten door de zee werd verzwolgen. De naam van de vloed is ontleend aan de naamdag van de katholieke heilige Elisabeth.
Een hostie uit de kerk van Petten spoelde aan in een doosje in Zanegeest, Bergen. Het zeewater uit het doosje kleurde na een tijdje rood, wat als ’het Mirakel van Bergen’ bekend raakte.
U ziet hiernaast een oude afbeelding van de strandhoofden bij Petten, gemaakt rond 1522 in de werkplaats van Jan van Scorel.

Het Mirakel van Bergen bracht een grote toeloop van pelgrims teweeg, zodat in de periode 1450-1520 een flinke pelgrimskerk werd gebouwd, de grootste van Noord-Holland. De huidige Ruïnekerk is wat resteert van deze grote kerk.
Links ziet u een fresco van Jaap Min in de Petrus en Pauluskerk (in de Dorpsstraat) te Bergen, gemaakt ca. 1950.
Te zien zijn onder meer de doorbraak van de zee, de kerk van Petten in 1421 en de vondst van het kistje met de hostie.

In 1566 werd het Bergermeer droog gelegd in een gezamenlijk project van de Heer van Bergen, Hendrik van Brederode, en de Heer van Egmond, Lamoraal, die het Egmondermeer droog legde.
Beide Heren speelden een grote rol in het begin van de 80-jarige oorlog tegen de Spanjaarden: Lamoraal werd in 1568 onthoofd in Brussel, Hendrik was voor zijn overlijden in 1568 de leider van de opstand en werd daarom de ‘grote Geus’ genoemd.
U ziet hiernaast een kaart van de pas drooggelegde Bergermeer, gemaakt door Adriaan Anthonisz in 1568. Duidelijk zichtbaar zijn de ringsloot, de afzonderlijke percelen en bovenaan het dorp Bergen.
In 1570 zette de Allerheiligenvloed de Bergermeer weer onder water. Door de oorlogshandelingen en de afhandeling van de erfenis van Hendrik van Brederode duurde het tot eind 1579 dat de polder opnieuw was drooggelegd.

Van 21 augustus tot 8 oktober 1573 slaan de Spanjaarden het beleg voor Alkmaar. De gehele omgeving, ook Bergen, wordt geteisterd. Na de aftocht van de Spanjaarden wordt de grote pelgrimskerk begin 1574 door of op gezag van Diederik van Sonoy, gouverneur van Willem van Oranje in Noord-Holland, deels verwoest, waarschijnlijk uit vrees dat de Spanjaarden weer terug zouden komen. Het koorgedeelte is sindsdien als protestantse kerk in gebruik, de rest is ruïne. Hiernaast een afbeelding van de kerk uit 1725.
In 1799 werd de kerk tijdens de inval van de Russen en Engelsen verder beschadigd.

De heerlijkheid gaat verschillende keren in andere handen over. In de 17e eeuw wordt hij eigendom van de rijke effectenhandelaar Studler van Zurck. Deze bouwt een buitenplaats, thans “Oude Hof” genoemd, met een grote tuin die doorliep tot aan het huidige Duinvermaak. Helemaal voltooid wordt het huis nooit, de tuin wel. Het landgoed geeft het dorp allure. In het ontwerp van het landgoed heeft René Descartes, een vriend van Studler van Zurck en een tijd woonachtig in Egmond, mede de hand gehad. Hij heeft het ontwerp van de pas aangelegde tuin van het Luxembourg in Parijs voor Studler van Zurck uit Frankrijk laten overkomen.

Een expeditieleger van 24.000 Engelsen en Russen landde in augustus en september 1799 bij Groote Keeten en Den Helder; even zoveel Bataven (Nederlanders) en Fransen kwamen tegenover hen te staan. Op 19 september werd slag geleverd bij Bergen, op 2 oktober bij Egmond aan Zee en op 6 oktober bij Castricum. De bedoeling was Nederland uit de invloedssfeer van de Fransen te halen en tevens het Huis van Oranje weer aan de macht te helpen, maar zover is het niet gekomen: het Engels-Russische leger capituleerde op 18 oktober 1799 in Alkmaar.
Een greep uit de gevolgen: een zwaar beschadigde Ruïnekerk in Bergen, een grotendeels verwoest Schoorl waar alleen de kerk het geweld doorstond, en uiteraard duizenden doden en gewonden.
Gesneuvelde Russen liggen begraven onder het Russenduin bij Bergen aan Zee (waarop nu huize Glory staat) en het Russisch Monument (ongeveer 560). De onderste afbeelding laat de strijd zien in het centrum van Bergen bij de Ruïnekerk: links de Bataafs-Franse troepen en rechts de Engels-Russische. De schilder heeft, om een goed overzicht te krijgen, de kerk en de herberg ten opzichte van elkaar verplaatst.
Daarboven een foto van het Russisch Monument aan de Russenweg in Bergen. Regelmatig worden herdenkingen gehouden, met kransleggingen, in aanwezigheid van hoogwaardigheidsbekleders, waaronder Russische. Het monument is officieel Russisch grondgebied.

Via vererving gaat de Heerlijkheid meerdere malen in andere handen over, maar de nieuwe Heren komen er niet meer wonen, hoogstens jagen. In 1851 komt de hele Heerlijkheid in veiling en wordt dan gekocht door mr. Jan Jacob van Reenen. Hij betrekt het Oude Hof. Kort voor zijn overlijden in 1883 heeft hij voor zijn oudste zoon Jacob een nieuw huis laten bouwen: Kranenburgh (zie hiernaast), thans museum, waar naast een vaste collectie van de Bergense school wisselende exposities worden gehouden.

Jacob van Reenen wordt behalve Heer ook burgemeester. Hij ontwikkelt Bergen samen met zijn vrouw Marie Völter. Er komen steeds meer pensions in het dorp. In 1906 stichten ze de badplaats Bergen aan Zee en gaan ze zich beijveren voor een spoorwegverbinding, die al in 1909 Bergen aan Zee verbindt met Alkmaar en verder naar Amsterdam.
De Van Reenens verkopen een deel van hun grond voor de bouw van luxe villa’s: het huidige Van Reenenpark.

Kunstenaars ontdekken vanaf het eind van de 19e eeuw het dorp. Vooral de schilders trekken de aandacht: een aantal van hen vormt begin 20e eeuw de Bergense School. Deze Bergense School genoot internationale bekendheid en zette het Noord-Hollandse dorp aan de Noordzee op de kaart. In Bergen ontstaat ook verder een rijk en cultureel gezelligheids- en verenigingsleven.
Hiernaast een werk van Frans Huysmans uit 1914 in de stijl van de Bergense School; de dansavond vond waarschijnlijk plaats in de Rustende Jager (het werk bevindt zich in het Historisch Museum Alkmaar).

Bergen aan Zee wordt na de oorlog herbouwd. Ook in Bergen zelf worden dan nieuwe wijken gebouwd, nu ook voor ‘de gewone man’: in de jaren zestig bijvoorbeeld de wijk ‘de Negen Nessen’. Een groot deel van deze wijk werd toegewezen aan ‘Europeanen’ die bij Euratom en het toenmalige Reactor Centrum Nederland in Petten werkzaam waren. De spoorlijn wordt in 1955 opgeheven. Vele Bergenaren en badgasten uit die tijd betreuren nog steeds het verlies van hun Bello, de stoomlocomotief die nu dienst doet op de museumlijn tussen Hoorn en Medemblik.

Na de samenvoeging van de gemeenten Bergen, Egmond en Schoorl, op 1 januari 2001, is een nieuw gemeentewapen verleend en in gebruik genomen.
Het oorspronkelijke wapen van Bergen NH met de 6 merletten ziet u aan het begin van dit overzicht.
Elk van de 3 hoofdkernen heeft zijn eigen Historische Vereniging behouden.